BAĞIMLILIK NEDİR ?

Bağımlılık, gerçekleştirdiğimiz bir davranış ya da bir nesne kullanımı üzerinde kendi irademizle karar alamıyor olmamız, kendi kontrolümüzü kaybetmemizdir. Bu nesne veya davranışın bizi her anlamda (fizyolojik-psikolojik) olumsuz etkilediğini bilmemize rağmen vazgeçemeyiz.

Bağımlılık sadece fiziksel olarak gerçekleşmez. Aynı zamanda zihinsel bir süreci de içinde barındırır. Zihnimiz; duygu, düşünce ve davranışlarımız gibi öğrenilmiş verileri otomatik tepkilere dönüştürür ve bu otomatik tepkileri kullanmaya başlar.

Peki bağımlılıklar nelerdir ?

Bağımlılıkları iki ana başlık altında toplayabiliriz: Davranışsal bağımlılıklar ve madde bağımlılığı.

Uyuşturucu, alkol, tütün gibi sağlığa zararlı maddelerin kullanımı madde bağımlılığıdır. Madde bağımlılığı tıbbi ve psikolojik bir sorun olarak ele alınır.

Kumar, alışveriş, seks, egzersiz, yeme vb. bağımlılıklara ek olarak, insan-makine etkileşiminin kurulduğu teknolojik bağımlılıkları (telefon, internet, sosyal medya, televizyon gibi) kapsayan davranışsal bağımlılıklar ise daha çok sosyal bir sorun olarak ele alınır.

NEDEN VE NASIL BAĞIMLI OLURUZ ?

İnsanlar daha fazla mutlu hissettikleri ve kendilerine haz veren davranış, tutum ve duyguları bağımlılık haline getirirler. Kendimizi tamamlamak için ihtiyacımız olduğunu düşündüğümüz şeyleri arzular, bir an olsun rahat hissetmek ve huzuru yakalayabilmek için çeşitli şeylere saplanır, bağımlılıklar ediniriz. Temelde bizi bağımlılıklara iten şiddetli arzularımızdır. İstemediğimiz durumlardan kaçmak, acılarımızı hafifletmek, mutsuz olmamıza neden olan duyguları maskelemek için bir yol ararız ve genellikle şiddetli arzularımıza (krizler) yenik düşeriz. Hoşumuza gitmeyen bir durumdan kaçmak için ne zaman bir davranış sergilesek, o davranışı tekrar yapmak icin kendimizi programlamış oluruz.

Mutsuzlukla bağlantılı olmak acı verir, mutluluktan uzaklaşmak acı verir ve arzu ettiğinizi elde edememek acı getirir. Mutluluk arayışında olmak, zihnin heyecanını mutlulukla karıştırmamıza sebep olur. Beynimizde dopamin ateşlendiğinde bu duygunun mutluluk olduğunu düşünürüz. Bu nedenle bazı madde ve davranışlara bağımlı hale geliriz. Obsesyon(kişinin düşünmekten kendini alıkoyamadığı, sıkıntı ve tekrar eden düşünce) ve kompülsiyonlar ( obsesyonların verdiği sıkıntıyı azaltmak için yapılan çoğu zaman mantıksız hareket veya düşünceler) ,başka bir değişle saplantı ve zorlanım, bağımlılıkla yakından ilgilidir. Bunlara ek olarak tutku da eklenebilir. iki farklı tutku biçimi vardır;

  1. Uyumlu tutku~ keyif alınan hobiler gibi
  2. Saplantılı tutku~ istemsiz yapılan ama yapılmadığı zaman bireyi huzursuz eden

Bağımlılıklar oluşurken hepimiz aynı temel süreçleri kullanırız. Tetikleyici(örneğin stres)-davranış(alkol kullanımı)-ödül(anlık rahatlama).

Araştırmacılar bir bağımlılık kazanmak için uygun uyarıcıların tetiklenmesinde beş temel konuya işret eder:

  • Mekan
  • zaman
  • duygusal durum
  • diğer insanlar
  • önceki davranışlar

Mekanın kendisi yada orada bulunan bir obje ile zamanlamanın birleştirilmesiyle uyarıcının tetiklenmesi artar. Bireylerin duygusal durumu da uyarıcıların tetiklenmesinde etkilidir. Hüzün, sevinç veya sinir gibi duygular hissedildiğinde sigara içme, bağırma gibi tutumlar otomatik olarak ortaya çıkabilir. Daha önce öğrendiğimiz şeyler yeni öğrenmelerimizi kolaylaştırır ve buna ek olarak çevremizdeki diğer insanlar da bağımlılık edinmede rol oynar.

Davranışsal bağımlılık açısından baktığımız zaman, bağımlılık kazanmak altı bileşenden oluşur:

  1. Ulaşabildiğimizin az ötesinde çekici hedefler
  2. Olumlu geri bildirim
  3. Gelişme ve ilerleme duygusu
  4. Yükselme
  5. Çözüm gerektiren belirsizlikler
  6. Sosyal etkileşim

Hedef üzerine hedef ekleyerek, her bir hedefe ulaştığımızda yenisini üretmek yani hayatı hedefler üzerine kurmak kısa zamanda bireyleri saplantılı bağımlılar yapar. Gerçekçi ve az sayıda hedefler üretmek her zaman daha iyi sonuçlar almamızı sağlar.

Bağımlılıklarımızla nasıl başa çıkarız?

Bazı olaylar sonucu, farkında olarak veya olmayarak bağımlı hale geliyoruz. Peki bağımlılıktan nasıl kurtulabiliriz ? Bunun için nasıl bir yol izleyebiliriz. Öncelikle ileri düzey bağımlılıklar için profesyonel tedaviler gerekir. Ancak bazı bağımlılıklarımızdan kendi bilişsel ve davranışsal çabalarımızla kurtulabiliriz. Çok klişe gelebilir ama ilk önce gerçekten bağımlılıktan kurtulmak istiyor olmamız gerek. Daha sonra ;

  1. Bağımlı olduğum davranış/nesne’den neden kurtulmak istiyorum?

Şiddetli arzularımıza bağlı bağımlılıkların büyük küçük pek çok sorunumuzun temelinde yatan sebep olduğunu görmeliyiz. Bu bağımlılığın/bağımlılıkların hayatı olumsuz yönde etkilediğini görmeli ve bizi aslında uzun vadede huzurlu yapmadıklarının farkına varmalıyız.

2. Engelleri tanıyıp, nerede zorlanacağını bilmelisin.

Bizi bağımlı olduğumuz davranış ya da nesneye iten durumları çok iyi tanımamız gerek. Hangi zamanlarda bu bağımlılığa yöneliyorum ? Ne kadar süre kendimi engelleyebiliyorum ? Uzak kaldığımda ne hissediyorum ?

3. Tetiklendiğinde, bağımlı olduğun nesne/davranışa yönelmemek için çözümler bul.

Olumlu alışkanlıklar, hobiler edinmek yararlı olabilir. Aynı zamanda bu durumun seni gerçekten mutlu etmediğini , hayatına verdiği zararları düşünerek kendine tekrar bir farkındalık kazandırman yararlı olacaktır. Devam ettiğin sürece olumsuz etkilerini her zaman göreceğini bil.

4. İstisnadan kaçınmalısın ve tutarlı davranmalısın.

Bir kereden bir şey olmaz, bu seferlik de yapayım bir daha yapmam gibi düşünceler, senin bağımlılıktan kurtulmak adına çıktığın yolda ilerlemene engel olur. Ancak böyle bir durumla karşılaştığında motivasyonun bozulmamalı, kaldığın yerden devam edecek istikrarda olmalısın.

Daniel Kahneman düşünmemizi yöneten iki sistem olduğundan bahseder.

1.Sistem

  • Daha ilkel ve duygusaldır.
  • Dürtü ve duygulara dayalı hızlı tepkiler verir.
  • Bizimle ilgili bir durum olduğunda (kendimizle ilgili bir şey düşünmek, hayal kurmak, arzu etmek gibi) sürekli etkinleşir.
  • “İstiyorum” dürtüsünü ve içgüdüleri temsil eder.

2. Sistem

  • Planlama, mantıklı düşünme ve otokontrol bu sistemdedir.
  • Yavaş ve istikrarlıdır.

2. Sistemi daha etkin kullandığımızda (ki bu yeterli uyku, stresten kaçınma, düzenli beslenme gibi basit şeylerle sağlanabilir) bağımlılıklardan kurtulabiliriz.

Farkındalık içinde yaşamaya başladığınızda bağımlılık ortadan kalkar.

” Yarayı kaşırsak ve bunu alışkanlık haline getirirsek, yaranın iyileşmesine imkan tanımamış oluruz. Oysa açık yaranın kaşıntısına ve acısına dayanır ve kaşımazsak sonunda yaranın iyileşmesini sağlarız. O halde alışkanlıklarımız teslim olmamak en temel seviyede iyileşmek demektir.” -Pema Chödrön-

BU YAZI https://www.psikolojiden.com/yazilar/bagimlilik-nedir-nasil-olusur/ ‘DA YAYIMLANMIŞTIR.

Bir Cevap Yazın