SARAYDA BİR HANIM:
ADİLE SULTAN
(1826-1899)


(Adile Sultan; II. Mahmud ile Zernigâr Hatun’un kızı, Sultan Abdülmecid ve Abdülaziz’in kız kardeşi, II. Abdülhamid’in halası, Mehmet Ali Paşa’nın eşi.)

“Bu gün al ders-i aşkı dile meydân-ı himmetde
Zamândır ma’rifet tahsiline tâlib olan gelsin…”
Adile Sultan

Osmanlı’da hanım sultanlar, birçok alana öncülük eden etkili kişilikler olmuşlardır. Şiir, müzik, vakıf ve hayır işleri bunlardan en çok bilinenlerdir. Bahsetmek istediğim Adile Sultan, bu etkin hanım sultanlardan sadece biridir.
Adile Sultan deyince akla ilk gelen: hayatını şekillendiren hüzünleridir. Hayatı hüzün ile yoğrulmuștur ancak bu hüzün onu isyan etmeye değil “infak etmeye” yönlendirmiștir. Hayatı boyunca sistemli şekilde çalışan on dört vakıf kurmuş, akmayan çeşmeleri, mektepleri ve fukara evlerini tamir ettirmiș, evlilik çağına gelen genç kızlara çeyiz hazırlatmıștır. Ayrıca yetenekli gençleri de korumasına almıș ve iyi yetişmeleri için her türlü desteği sağlamıștır. Adile Sultan’ın bu hayırseverliği çok takdir edilmiş ve kendisine 1879 yılında II. Abdülhamid tarafından “şefkat nişanı beratı” verilmiştir.


Hayatı:

1826 yılında İstanbul’da dünyaya gelen Adile Sultan, II. Mahmud’un, Zernigâr Hanım’dan doğan kızıdır. İsmi, II. Mahmud’un şiirlerinde kullandığı “Adlî” mahlasından gelir. Dört yaşındayken annesi, on üç yaşında da babası II. Mahmut vefat etmiştir.
Anne ve babasının vefatı onun şiire meyletmesinde etkilidir. II. Mahmud’un ölümü üzerine tahsil ve terbiyesini, abisi Sultan Abdülmecid üstlenir. Din, edebiyat, hat ve müzik dersleri başta olmak üzere çok iyi eğitim alan Adile Sultan, II. Mahmud’dan II. Abdülhamid’e kadar beş padişah dönemi görmüştür.

On dokuz yaşında (1845), Tophane Müşiri Mehmet Ali Paşa ile evlenir. Mehmet Ali Paşa da eşi gibi şairdir. Aynı zamanda tasavvuf erbabı ve çok hayırsever biri olduğu bilinmektedir. 23 yıl süren beraberliklerinde dört çocukları olur ancak bunlardan sadece Hayriye Hanım hayatta kalır. 1861’de abisi Sultan Abdülmecid’in ve 1868’de biricik eşinin vefatı, Adile Sultan’ı çok sarsar. Eşinin ölümü üzerine bir daha hiç evlenmez.

Eşi vefat ettikten sonra, onun hakkında yazdığı şu ağıt, nahif sultanın derdinin kaleme dökülmüş halidir:
“Hoş idi halim onunla, bana şefkatli idi
Bir iyal idi mahabbetli, mürüvvetli idi
Düşman ve dostunu anlardı, dirayetli idi
Râzı-yı hükm-i kaza, pek ulu devletli idi.
Bir Mehmet Ali Paşa idi ol dünyada
Şad ede ruhunu Mevlâ mele-i âlâda

Kimsenin canını yakmak ona gayr-ı imkân
İntikam alma ise müşkil ve ihsan-âsân
Bir Mehmet Ali Paşa idi ol dünyada
Şimdi hâk (toprak) içre veli mertebesi a’lâda

Sandım onunla ömrüm dertsiz geçer
Hatırımdan gitmez idi onun hiç ayrılığı
Neyleyem böyle imiş Hüda emri, kaderin hükmü
Yanarım ayrılık ateşi ile haşre kadar
Bir Mehmet Ali Paşa idi ol dünyada
Kendisi sonsuzluğa gitti, koydu beni tenhâda

Devlet ve dine sadakatle ederdi hizmet
Peygamber emrini icraya kılardı gayret
Bir özü doğru, sözü doğru muhibb-i devlet (devletini seven)
Öyle bir yar için Adile ağlar elbet
Bir Mehmet Ali Paşa idi ol dünyada
Yüzünü göstere Allah ona ukbada (Ahirette)”

Eşinin ölümünden iki yıl sonra kızı Hayriye Hanım da yakalandığı verem hastalığı sonucu vefat eder. Adile Sultan, bundan sonraki hayatını “takva” üzere yaşamaya başlar ve Fındıklı’daki evini de alimlerin ve şeylerin sık sık sohbet ettikleri bir yer haline getirir. Bu evine muhtaç durumda olan insanlar da rahatlıkla geliyor ve hallerini arz edebiliyorlardı.
Hanım Sultan, tasavvuf yaşamına girdikten sonra tasavvuf, șiirlerinin büyük bir bölümünde hissedilmiștir:


Aşkın olmazsa ilahi bane yar
Aşksız bu ömr-i cânı neyleyim
Nice bin gülzâr-ü bağ-u sahnda
Gezsem olmaz şevk-u ânı neyleyim
Buy-ı aşk ile sefa bulsun gönül
Adile fani zamanı neyleyim.


Bunlar haricinde, Osmanlı hanedanında divanı olan tek kadın şair olması, Kanuni Sultan Süleyman’ın şiirlerini “Muhibbî” mahlasıyla ilk kez onun bastırması Adile Sultan’ın diğer özelliklerindendir.
1899’da 73 yaşındayken vefat eden hanım sultanın ölümü için Rum Patriği, Belçika ve Yunan Büyükelçileri dahi taziyeye gelmiş ve sultanın cenazesi büyük bir törenle Eyüp’te eşi ve çocuklarının adına yaptırdığı türbeye gömülmüştür.


Şiirlerinden birkaçı:

Bugün meydân-ı aşk içre salâdır isteyen gelsin
Geçip cân le hem başdan bu devrânı bilen gelsin
Eğer kim cânına kıyan olur cânânınâ vâsıl
Anınçün meclis-i tevhide hep câna kıyan gelsin
Visâl-i yâra tâlib zümre-i merdâna muhtâcdır
Bu sözü fark eden insân-ı kâmil her zaman gelsin
Bu gün al ders-i aşkı dile meydân-ı himmetde
Zamândır ma’rifet tahsiline tâlib olan gelsin.


Sultan Abdülaziz’in (erkek kardeşi) ölümü için yazdığı şiir:


Cihan matem tutup kan ağlasın Abdülaziz Hana,
Meded Allah mübarek cismi boyandı kızıl kana.
Nasıl hemşiresi bu Adile yanmaz o Hakana,
Ki kıydı bunca zalimler karındaş-ı cihanbana
Rıza virmezdi adl ü şefkati zulm-i müşirana
Bütün nar-ı firakı saldı kalb-i ehl-i imana.

Adile Sultan’ın hayatına bakınca şunu görüyorum: Hayatında șan, șöhret, saltanat, gösteriş, soyluluk… bunların hepsi olsa da aradığın mutluluk zenginlikte olmuyor. İnsan, özellikle zor zamanlarında en çok “umudu vereni” istiyor. Adile Sultan dertlerinden daha büyük olana sığınmasaydı; o narin bedeniyle bu kadar zorlukla nasıl başa çıkabilirdi? Bilemiyorum. Sultan da olsan, sığındığın şey “sultanlık” olmuyor. Başka bir Sultan arıyorsun…
İmtihanın kolay değil, biliyorum. Zorluğu görünce pes etme, yaşamaktan vazgeçme! Derdin ne olursa olsun geçecek: bunu bil. Sadece sana uzatılan yaşam halatını fark et! Bak o zaman verdiğin meyveler, kurumuş ağaçlara da ibret olacak.

Aynı Adile Sultan’a olduğu gibi…

Selam ve dua ile…

Kaynakça:
Necdet Sakaoğlu, “Adile Sultan”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, 1. Cilt.
Olcay Kolçak (Derleyen), Adile Sultan, Kastaş Yayınları, 1. Baskı, 2005.
Tunca Özgişi, Osmanlı’da Bir Kadın Eğitim Gönüllüsü: Adile Sultan, “Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi”,
Zehra Aydüz, Adile Sultan, Zafer Yayınları, 1. Baskı, 2015.
Elektronik Kaynakça:
https://www.antoloji.com/kadin-sairlerimizden-adile-sultan-siiri/


http://docplayer.biz.tr/28675063-Sultanlarin-siiri-siirlerin-sultani-dr-ali-fuat.html
https://islamansiklopedisi.org.tr/adile-sultan
http://www.biyografya.com/biyografi/1287

Bir Cevap Yazın