Rasyonalizm Üzerine – Rasyonalist Filozofların Felsefelerine Kısa Bir Bakış

Yahya YILMAZ

Rasyonalizmin, diğer adıyla ‘Akılcılık’ fikrinin temellerini Sokrates ve Platon’da görürüz. Rasyonalizmde Apriori (deneyden önce), yani Us (akıl) ile edindiğimiz bilgi ön plandadır. Aynı zamanda rasyonalizmde Metafizik tüm bilgi sahasını kaplamıştır. Fizik ancak metafiziğe uygunluğu ölçüsünde doğrudur. Metafizik ağacın kökleri, fizik onun gövdesi ve diğer ilimler ise onun dallarıdır. Çünkü gerçek kavramsaldır.

Bu yazıda rasyonalist filozoflardan olan Aristoteles, Descartes, Spinoza ve Hegel’in felsefelerini genel olarak ele alacağız.

Aristoteles

Aristoteles bir rasyonalist olarak, kendisinden öncekilere oranla deney ve gözlem alanında daha fazla çalışma yapmış bir filozoftur. İnsanların doğal olarak bilmeyi istediklerini, duyumların verdiği zevki en büyük kanıt olarak görür Aristoteles. ‘Metafizik’ adlı eserinde cisimleri ilk neden olarak gördüğünü ‘düşündüğü’ ilkçağ filozoflarını eleştirir. En son eleştiriyi de hocası Platon’a yapar. Evrenin ereksel bir nedeni olduğunu savunur. Fakat aslında Platon da ereksel nedeni reddetmiş değildir. Kendisinden alıntı yapacak olursak:

Ev için devinimin kaynağı zanaat ve mimar; ereksel neden eser; madde ise toprak ve taşlar; biçim ise ifadedir.“(1)

Aristoteles, Tanrı’nın ilk devindirici/hareket ettirici olduğunu söyler. Diğer filozofları eleştirme sebebi ise, ilk ilkeyi cisimlere vermiş olduklarını düşündüğü içindir.

Descartes

Descartes bir ‘düalist’ olarak ‘Ruh ve Madde’yi iki töze ayırmıştır. “Felsefenin İlkeleri” adlı eserinde tözün tanımını, “kendi kendisine gereksinen şey” olarak yapmıştır. Ayrıca aynı kitapta ‘İnsan Bilgisinin İlkeleri’ kısmında, 8. ilkeye bakıldığında ‘düalist’ oluşunun somut bir örneği de görülecektir.

Descartes’ı hepimiz “Düşünüyorum, o halde varım.(Cogito Ergo Sum)” çıkarımıyla tanırız. Bunu neden dediğini bir de kendisinden okuyalım:

Var olmasaydık kuşku duyamazdık, bu da edinebileceğimiz ilk doğru bilgidir.

Kendilerinden en ufak bir biçimde kuşkulandığımız her şeyi bu şekilde yanlış göreceğimiz gibi aynı zamanda geri de çevirebileceğimizi varsayarken, ne Tanrı, ne gök, ne de yerin var olduğunu ve bir bedenimizin de olmadığını kolayca kabul ediyoruz.

Ancak aynı biçimde tüm bu şeylerin gerçekliğinden kuşkulanırken var olmadığımızı varsayamayız. Çünkü düşünen nesnelerin, düşünürken gerçekten var olmadığını kavramak bize o denli aykırı geliyor ki en şaşılası varsayımlara karşın şu ‘düşünüyorum, o halde varım’ sonucunun doğru olduğuna ve bunun, düşüncelerini bir sıra içinde yönlendiren ve yöneten bir kimseye görünen ilk doğru sonuç olduğuna inanmaktan kendimizi alıkoyamıyoruz.” (2)

Spinoza

Spinoza, hocası olarak gördüğü Descartes’ın görüşlerini ilk başta etkilenme sürecinde benimsemiş, sonra da bazılarına karşı çıkmıştır. O Tanrı’yı tek töz olarak görmüş ve bunun tanımını, “kendi kendisiyle tasarlanan şey” olarak yapmıştır. “Etika” ve “Teolojik-Politik İnceleme” adlı eserlerinde ise monoteist/politeist dinlerin geleneksel yaratıcı anlayışını antropomorfik (insanbiçimli) olarak görmüştür. Tanrısını insan merkezli değil, evren merkezli olarak tasarlamıştır. Geleneksel din algısına karşı çıktığı için Yahudiler tarafından aforoz edilmiştir. Hatta ateist sanıldığı bile olmuştur. Öyleyse kendisinden alıntı yapalım da kendi felsefesi hakkındaki bütün gerçekler meydana çıksın:

“Önerme XV:

Var olan her şey Tanrı’da vardır ve Tanrı olmadan hiçbir şey var olamaz ve tasarlanamaz.

Kanıtlama:

On dördüncü önermeye göre, Tanrı’dan başka cevher yoktur ve tasarlanamaz, cevher denince (tanım 3), kendi başına var olan ve kendi kendisiyle tasarlanan şeyi anlıyorum. Başka bir yönden, cevherin tavırları ve duygulanışları cevhersiz var olamaz ve tasarlanamaz, çünkü (tanım 5) onlar ancak cevherde vardırlar; buradan şu sonuç çıkar ki, hiçbir tavır Tanrı’nın tabiatı dışında var olamaz ve tasarlanamaz ve her biri yalnız Tanrı’nın tabiatında olabilir ve onunla tasarlanabilir. Tanrı var olan biricik cevher olduğu ve var olduğunu gördüğümüz hiçbir şey asla cevher olmadığı için, öyle ise bu şeyler zorunlu olarak tavırdırlar ve her tavır, kendi cevherinde vardır; buradan şu sonuç çıkar ki, var olan her şey Tanrısız ne var olabilir ne tasarlanabilir.

Scolie (Açıklama):

Tanrı’nın insan gibi can ve tenden, ruh ve bedenden birleşik olduğunu, onun gibi pasif hallere, edilgilere konu olduğunu tasarlayan kimseler vardır. Fakat şimdiye kadar söylemiş olduğum şeyler bu türlü kimselerin ne değin aldandıklarını ve Tanrı’nın tabiatı üzerinde doğru bir fikre sahip olmaktan uzak bulunduklarını yeteri kadar öğretmiştir. Kaldı ki, bu çeşit filozofların üzerinde durmayacağım. Çünkü gerçekten Tanrı’nın tabiatı üzerinde biraz düşünmüş olanların hepsi, Tanrı’nın asla cisimsel, tensel olmadığını kabul ederler ve bunu çok haklı olarak cisim ve ten için edindiğimiz kavramlarla kanıtlarlar. Çünkü cisim deyince uzun, geniş ve derin bir nicelik ve her yönden sınırlanmış olan bir şekilden başka ne anlıyoruz? Hâlbuki, saçmalığa düşmeden, bu fikirler mutlak olarak sonsuz bir varlık olan Tanrı’ya tatbik edilebilir mi? Bununla birlikte, Tanrı’nın asla cisimsel olmadığını kanıtlamak için kullandıkları başka sebeplerle, bir yönden cisimsel ya da uzamlı cevhere Tanrı’nın tabiatı ile asla uzlaştırılamaz gibi baktıklarını gösterdikleri gibi, öte yandan bu cisimsel, tensel cevheri yaratanın Tanrı olduğunu kabul ederler. Fakat ileri sürülen bu yaratmanın nasıl ve hangi güçle meydana gelebileceğini asla bilmezler, bu da açıkça gösterir ki yaratmadan söz ettikleri zaman, ne söylediklerini kendileri de bilmiyorlar.” (3)

Daha sonrasında Albert Einstein gibi değerli bilim insanları Spinoza’dan etkilenecektir. Einstein’dan da bu konuya yönelik bir alıntı yapalım:

“1. ‘Bilimsel gerçek’ sözüne kesin bir anlam vermek kolay değildir. ‘Gerçek’ sözü böylece, kişisel deney için başka, matematik bir önerme için başka, ya da bir tabiat bilimi teorisi için başkadır. ‘Dinsel’ dedikleri gerçeği ise doğru dürüst kavrayamıyorum bile.

2. Bilimsel araştırma, deneysel düşünce ve bütüncü bir görüşü destekleyerek, kör inançları azaltabilir. Bununla birlikte, biraz inceye giden her bilimsel çalışmanın temelinde dünyanın akla dayandığı ve kavranabilir olduğu yolunda dinsel duyguya benzer bir inanç vardır şüphesiz.

3. Bu inanç deneyde kendini gösteren yüce bir aklın derin duygusuyla birleşince benim için Tanrı kavramı olur. Herkesin anlayacağı bir deyimle buna ‘panteizm’ denir.

4. Dünyanın mezhep geleneklerine ancak tarih ve psikoloji açısından bakabilirim. Onlarla başkaca hiçbir ilişkim yoktur.” (4)

Hegel

Hegel, ‘Tez-Antitez-Sentez’ ile diyalektiği sistematik hale getirmiştir. Daha sonra felsefesinin kavramsal sonucundan yola çıkarak Hristiyan Teolojisi’ndeki birkaç şeyi kavramsal olarak ele almış ve kendi felsefesindeki hakikatleri karşıladığı ölçüde kabul etmiştir. Hegel’den alıntı yapacak olursak;

Ruh boş bir söz değilse, o zaman Tanrı bu tanımla, bir zamanlar kilise teolojisinde üçlü Tanrı olarak adlandırıldığı gibi idrak edilmelidir. Ruhun doğasını açıklayan anahtar budur. Bu durumda Tanrı bizzat kendi içinde kendisi için var olan şey olarak kavranır; Tanrı [baba] kendini kendi nesnesi [oğul] haline getirir, kendinin kendi farkı içinde o nesnede bölünmez varlık olarak kalır ve kendi türevleri içinde kendini sever, yani kendisiyle özdeş kalır Ruh olarak Tanrı budur. Tanrı’dan Ruh olarak bahsedersek, o zaman onu kilisede çocukça bir tasavvur şeklinde var olan bu tanımla, yani baba-oğul arasındaki ilişki olarak kavramak gerekir; henüz kavramın nesnesi olmayan bir tasavvur. O halde Tanrı’nın Teslisine ilişkin kilisedeki bu tanım, somut belirlenim ve Ruh olarak Tanrı’nın doğasıdır ve Ruh bu belirlenim içinde kavranmıyorsa boş bir sözdür.”(5)

Yazar İletişim: sayrifeylesof@gmail.com

Yazar Blog: http://sayrifeylesof.blogspot.com/

Alıntılar:

(1) Aristoteles, Metafizik, Pinhan Yayıncılık, s. 58.

(2) René Descartes, Felsefenin İlkeleri – İnsan Bilgisinin İlkeleri, Say Yayınları, s. 71.

(3) Baruch Spinoza, Etika, Dost Yayınları, s. 46.

(4) Albert Einstein, Dünyamıza Bakış – Bilimsel Gerçek Üstüne, s. 31, Alan Yayıncılık.

(5) G.W.F Hegel, Din Felsefesi Dersleri, Pinhan Yayıncılık, s. 19

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s